Snapchat, Instagram en TikTok zijn dagelijkse kost voor jongeren – ook voor wie eigenlijk nog te jong is. De Belgische overheid wil daar verandering in brengen met een mogelijk verbod tot zestien jaar. Maar is zo’n maatregel wel praktisch haalbaar? En wat als jongeren plots moeten “afkicken” van sociale media?

In een open brief riepen op 6 mei 17 specialisten, waaronder psychiaters en neurologen, de Vlaamse en federale overheid op tot een strikter en helderder beleid rond het gebruik van sociale media door kinderen en jongeren. Dat meldde VRT NWS in een online artikel. Onder de ondertekenaars bevinden zich bekende experts zoals neuroloog Steven Laureys, psychiater Dirk De Wachter en kinderpsychiater Binu Singh. Ze pleiten onder meer voor een minimumleeftijd van zestien jaar voor toegang tot sociale media.

‘Veel jongeren krijgen vandaag op jonge leeftijd zoveel input via sociale media, zonder te weten wat echt of fake is’, zegt federaal parlementslid Achraf El Yakhloufi van Vooruit. ‘Dat is gevaarlijk, niet alleen voor henzelf, maar ook voor de samenleving.’ Het idee voor een verbod komt er naar Australisch voorbeeld, waar jongeren onder de zestien binnenkort geen toegang meer krijgen tot platforms als Instagram of TikTok. Dat stond in een artikel van NOS. Ook in België wint het voorstel terrein. Maar is zo’n verbod wel de juiste oplossing?

Verbod tot zestien jaar

Vandaag geldt in België geen officiële leeftijdsgrens voor sociale media. Wel hanteren de meeste platforms een minimumleeftijd van dertien jaar, gebaseerd op de Amerikaanse privacywetgeving. ‘Maar die dertien zegt niets over of kinderen daar ook psychologisch klaar voor zijn’, zegt Davy Nijs van Mediawijs. ‘Er is momenteel geen enkele wetenschappelijke richtlijn die bepaalt vanaf wanneer jongeren sociale media verantwoord kunnen gebruiken.’

De roep om de minimumleeftijd voor sociale media op te trekken naar zestien jaar klinkt steeds luider, maar zo’n maatregel is geen eenvoudige oplossing. Voor jongeren zou het een grote uitdaging zijn om tot hun zestiende helemaal zonder sociale media te moeten blijven. Juist tijdens de puberteit, een periode waarin jongeren volop in ontwikkeling zijn, is het bijzonder moeilijk om strikte regels op te leggen en te handhaven.

Voorstanders van het verbod benadrukken de risico’s: fake news, online haat, gebrekkige concentratie en zelfs fysieke klachten door overmatig smartphonegebruik. ‘Jongeren leren niet meer praten op de speelplaats. Ze zitten met oortjes in, praten niet met elkaar en weten niet meer wat het is om verliefd te worden. Dan krijg je een hele eenzame wereld, waarin iedereen alleen maar met zichzelf bezig is’, aldus El Yakhloufi.

Toch pleit Vooruit niet voor een zwart-witbeleid. ‘We zijn geen partij die alles wil verbieden. Maar we willen jongeren wel beschermen. Als je als ouder vandaag bewust je kind op jonge leeftijd blootstelt aan TikTok vol scheldwoorden, naaktbeelden of propaganda dan neem je daar ook verantwoordelijkheid voor.’ Bij Mediawijs delen ze die zorg, maar zien ze toch een andere aanpak. ‘Begeleiding is cruciaal’, stelt Nijs. ‘Mediawijsheid start al vanaf jonge leeftijd, nog voor het kind een eigen scherm heeft. Wacht je tot zestien om grenzen of afspraken te maken, dan ben je te laat.’

De rol van scholen en ouders

Als jongeren sociale media pas mogen gebruiken vanaf zestien, hoe leren ze er dan gezond mee omgaan? Vandaag bestaat er geen verplicht vak rond mediawijsheid in de eindtermen van het Vlaamse onderwijs. Nochtans zijn de scholen net de ideale plaats om jongeren kritisch te leren denken over sociale media.

Davy Nijs: ‘Scholen zetten nu vaak in op smartphoneverboden om cyberpesten of isolatie tegen te gaan. Maar je haalt het probleem niet weg, je verplaatst het naar thuis. Jongeren moeten net in een veilige omgeving leren hoe je met die media omgaat. Anders missen ze essentiële vaardigheden.’

Ook ouders spelen een sleutelrol in de opvoeding van hun kinderen, maar daar wringt het schoentje. ‘De meeste ouders zijn zelf niet opgegroeid met sociale media’, zegt El Yakhloufi. ‘Ze hebben weinig houvast om hun kinderen goed te begeleiden.’ Mediawijs pleit dan ook voor ondersteuning van de volledige omgeving: jeugdverenigingen, sportclubs, ouders én scholen.

Controle via Itsme

Een ander obstakel: hoe controleer je of iemand écht zestien is? In België experimenteert men met tools als Itsme, die leeftijd kunnen verifiëren. Toch blijkt leeftijdsverificatie in de praktijk allesbehalve waterdicht. Jongeren weten doorgaans goed hoe ze zulke controles kunnen omzeilen. Met een paar klikken vinden ze online instructies om ouderlijk toezicht uit te schakelen of een andere leeftijd op te geven.

Maar zelfs met technische oplossingen blijft er een sociale uitdaging: wat als jongeren plots moeten “afkicken”? ‘Dat zou voor sommigen echt problematisch zijn’, zegt Nijs. ‘Er zijn zeker jongeren met verslavingsproblemen – al gaat het dan om een kleine groep, zo’n 2 tot 3 procent. Maar veel meer jongeren hebben wel problematisch schermgebruik: schooltaken die niet lukken, concentratieproblemen in de klas en af en toe conflicten thuis. Dat zijn signalen die je niet mag negeren.’

Over het debat wordt enorm veel geschreven maar wat opvalt is dat er weinig naar jongeren zelf wordt geluisterd. Mediawijs benadrukt de stem van de jongeren: ‘Betrek jongeren bij dit beleid. Zij weten zelf wat ze doen op sociale media. Niet elk uur schermtijd is hetzelfde. Scrollen door TikTok is iets anders dan Spotify gebruiken om te leren dansen, of voetbal volgen via Instagram.’

De Vlaamse Jeugdraad pleit daarom voor een genuanceerde aanpak: niet elke jongere is hetzelfde en niet elk probleem vraagt een verbod. ‘We willen niet met een bazooka op een mug schieten’, zegt Nijs. ‘We moeten kijken naar waar het echt fout loopt, en daar gericht op ingrijpen.’

Maar wat vinden jongeren nu zelf van het mogelijke verbod? Vik Van Hoof (14): ‘Ik zou het niet leuk vinden moest er een verbod komen, aangezien ik best vaak op Tiktok en Snapchat zit. Als ik even niet weet wat ik kan doen, dan ga ik vaak naar TikTok om video’s te bekijken. Snapchat gebruik ik vaak om berichten te sturen naar mijn vrienden. Ik zit ongeveer zes uur per dag op mijn gsm, wat best veel is. Als ik niet meer op sociale media zou kunnen, dan zou ik meer gaan fietsen en meer naar buiten gaan met mijn vrienden.’

Australië als voorbeeld?

In Australië zijn ze al verder. Het land werkt sinds 2023 aan een wettelijk verbod op sociale media onder de zestien jaar. Dat verbod treedt eind 2025 in werking. El Yakhloufi: ‘We volgen dat zeker op. Maar we moeten ook beseffen dat België anders is dan Australië. Een andere cultuur, onderwijs, klimaat. Je moet kijken wat werkt en daaruit lessen trekken.’ Mediawijs ziet in Australië vooral een testcase. ‘Het is gemakkelijk om een verbod uit te roepen. Maar de uitwerking is een ander verhaal. Australië is daar nu al twee jaar mee bezig, en komt nog steeds uitdagingen tegen. Daar kunnen wij van leren.’

Beide gesprekspartners zijn het over één ding eens: er is een duidelijk probleem, maar de oplossing moet doordacht zijn. El Yakhloufi: ‘Sociale media kunnen ook mooi zijn. Maar we mogen onze samenleving er niet door laten vergiftigen. Ik gebruik sociale media heel veel, omdat het mijn job is. Als het niet meer mijn job is, dan stop ik er direct mee.’

Davy Nijs sluit af met een belangrijke nuance: ‘Het debat wordt vandaag gevoerd boven de hoofden van jongeren. Laten we niet vergeten dat ook zij recht hebben op inspraak.’ Of het verbod er daadwerkelijk komt, is nog afwachten. Intussen blijft het debat verdergaan, met veel vragen en nog weinig duidelijke antwoorden.