‘Ik heb het verlangen niet meer om een thuis te vinden. Op een gegeven moment dacht ik: je kunt ook in de ontheemding wonen. En die kun je literatuur noemen.’ Het zijn de woorden van de Nederlandse schrijfster Safae el Khannoussi (31). In haar debuutroman Oroppa belicht ze vergeten en verborgen verhalen van Noord-Afrikaanse diaspora in Europa. Ze bestormde er het Nederlandstalige literaire veld mee, en werd openhartelijk ontvangen: ze won zowel de Boon 2025, als de Libris Literatuurprijs 2025.

‘Ik heb nooit een ambitie of kinderdroom gehad om schrijfster te worden. Die drang om te schrijven is er pas gekomen omdat ik iets miste in de boeken die ik las’, vertelt Safae el Khannoussi in een interview voor De Tijd. ‘In de Europese literatuur worden mensen in de marge van de maatschappij – migranten, etnische of religieuze minderheden, mensen in armoede – vaak gereduceerd tot een simplistische, karikaturale versie van zichzelf. Terwijl ze net heel moedig en veerkrachtig zijn. Ik stoor me enorm aan die eenzijdige portrettering.’ Vanuit die overtuiging begon ze zeven jaar geleden aan haar debuutroman Oroppa, Maghrebijns-Arabisch voor ‘Europa’. Het gevolg lijkt toch op wat veel schrijvers als een droom zouden omschrijven: in maart won El Khannoussi de Vlaamse Boon 2025, en in mei de Nederlandse Libris Literatuurprijs 2025. Samen goed voor honderdduizend euro. Het is trouwens de eerste keer dat een debutant die literatuurprijzen wint.

Contrasterende werelden

Safae el Khannoussi werd in 1994 geboren in Tanger in Marokko. Ze groeide op in een arbeidersbuurt in een ‘levendige, meerstemmige, veelzijdige wereld’ die zich volledig buiten afspeelde, zoals ze het zelf beschrijft in De Morgen. Maar nadat haar vader al in de jaren 70 naar Nederland was getrokken in de hoop op een betere toekomst, volgden ook zij en haar moeder hem in 1999.

De wereld waarin ze op vierjarige leeftijd terechtkwam, de Amsterdamse Rivierenbuurt, stond in averechts contrast met degene die ze had achtergelaten. In De Tijd getuigt ze dat verhuizen op een moment in je leven waarop alles afhangt van stabiliteit haar wereldbeeld deed daveren in haar grondvesten. ‘Opeens kwam ik in een buurt waarin iedereen in een soort verheven teruggetrokkenheid leefde’, vertelde ze vorig jaar in de podcast ‘Nooit meer slapen’ van NPO Radio 1. Plotseling kon ze niemand verstaan, waardoor het ook moeilijk was om vrienden te maken. In De Morgen reflecteert ze dat ze daardoor ‘is opgegroeid met het gevoel van continu verdwaald en ontheemd zijn.’

Toen al was de kracht van woorden haar toevluchtsoord. ‘Mijn ouders vertelden me verhalen om me te vermaken, maar ook om dingen van me gedaan te krijgen’, vertelt ze in ‘Nooit meer slapen‘. ‘Ik was bang om te leren fietsen en om naar school te gaan. Ik moest telkens mijn angsten overwinnen in ruil voor een verhaal.’ De verhalen werden haar verteld in het Darija, Marokkaans-Arabisch, haar moeder- en thuistaal. Aan het begin van de basisschool sprak ze dus geen woord Nederlands. Maar toen ze eenmaal kon lezen, vond je haar steevast in het rijk der woorden. Ook haar nicht Nadia el Khannoussi las die passie in haar ogen. Zij is geboren in Amsterdam en is tien jaar ouder dan Safae. Toen Safae 15 jaar was, nam ze contact op met Nadia. In de Volkskrant omschrijft ze haar nichtje op die leeftijd als ‘een oude ziel in een jong lichaam. Maar ook een kind van verwondering, dat alles wilde horen en proeven.’ In de puberteit sloeg die honger om in een vurige drang naar vrijheid, vertelt Safae el Khannoussi in De Morgen. Ze begon te spijbelen en lezen werd haar enige constante. Uiteindelijk haalde ze het middelbaar met de hakken over de sloot.

Altijd weg willen, altijd terug willen

Op haar éénentwintigste, na haar studie Filosofie aan de Universiteit van Amsterdam, besloot El Khannoussi dat het tijd was om grenzen te verkennen. Ze trok naar Caïro om er Midden-Oostenstudies te gaan studeren. ‘Het was voor het eerst dat ik buiten Europa was, voor het eerst dat ik durfde te schrijven’, vertelt ze in een interview met De Standaard. ‘In Caïro wist ik: ik wil de rest van de wereld ook zien. Sindsdien wil ik altijd opnieuw weg uit Amsterdam, maar ook altijd weer terug.’

En als er zich opportuniteiten aanbieden, grijp je die met beide handen. Zeven jaar geleden was Edzard Mik, hoofdredacteur van het Nederlandse literaire tijdschrift De Gids, op zoek naar een ‘niet-westerse stem’. Niet veel later debuteerde El Khannoussi er met het verhaal De dobbelaar van Caïro. Sinds 2024 maakt ze ook officieel deel uit van de redactie.

El Khannoussi kan er niet van verweten worden enkel in een verhalenwereld te vertoeven: ook politiek is ze actief geëngageerd. Binnen de Universiteit van Amsterdam was ze vorig jaar actief in het comité ‘UvA Support for Palestine’ en deed ze mee aan de bezetting van de universiteit, meldt De Standaard. Op dit moment werkt ze aan een proefschrift over het ontstaan van gevangenissen in voormalige Spaanse en Franse kolonies in de Maghreb en over hoe de staat geweld als een onderdrukkingsmiddel gebruikte. ‘Ik heb heel veel angsten’, geeft El Khannoussi toe in ‘Nooit meer slapen’. ‘Als ik de kranten opensla, maak ik me heel veel zorgen over de wereld. Ik moet die verlammende angst een plek geven, en dat doe ik door erover te schrijven, door met mensen in contact te zijn, door erover te praten en door me politiek te organiseren.’

Het voortvloeisel van die angst is in de vorm van Oroppa nu vereeuwigd in de Nederlandstalige literatuurgeschiedenis. Tijdens een interview met Radio 1 voor VRT MAX vatte ze samen wat ze daarmee wilde bereiken: ‘Voor mij gaat het om de kracht van verhalen, hoe grenzeloos en weerbarstig ze zijn. En dat ze soms niet per se iets positiefs opleveren, maar dat ze dat idee van eenzijdigheid en een vastomlijnd ideaal kunnen tegenspreken.’ Haar dubbele hoofdprijs bevestigt dat ze geslaagd is in haar opzet.

Tekst: © Una Roosen
Featured image: © Merlijn Doomernik