Tijdens de Ronde van Spanje klonken naast de pro-Palestijnse protesten ook milieuprotesten. Milieuorganisatie ‘Ecologistas en Acción’ hekelde de aankomst bovenop de Bola Del Mundo (‘wereldbol’), een beklimming die loopt door het beschermde natuurgebied ‘Sierra De Guadarrama’. Hoe verenigen wij in Vlaanderen de natuur en de talrijke sportevenementen?

Het persbericht van de Ecologistas en Acción was duidelijk: “Ecologistas en Acción van de regio Madrid heeft documenten ingediend met het verzoek om onmiddellijke opschorting van alle vergunningen of planningen met betrekking tot de laatste wedstrijdetappe van de Ronde van Spanje 2025 met de beklimming naar Alto de Guarramillas.”

Volgens de organisatie hoort een massaal wielerevenement als de aankomst van een Vuelta-etappe niet thuis in de natuur boven 1800 meter. “Het ecosysteem is er zeer kwetsbaar en elke menselijke ingreep heeft een grote impact. Massale sportwedstrijden zouden er niet gehouden moeten worden.”

De organisatie wijst naar de laatste twee aankomsten op de ‘wereldbol’ (in 2010 en 2012), toen er heel wat fout liep. “Van de 150 afgesproken vuilniscontainers waren er maar 10 aanwezig. Tegen de afspraken in reden auto’s met sirenes en claxons helemaal naar boven en waren er overal toeschouwers, terwijl die gelimiteerd zouden zijn. Dit natuurgebied heeft geen promotie maar bescherming nodig.”

Hier moet de organisatie van de Vuelta toch naar luisteren, zou je denken? Wel, dat gebeurde slechts deels. Vanaf drieënhalve kilometer van de top verdwenen de auto’s van de weg. Op het smalle geitenpad dat de renners beklommen, waren geen volgauto’s meer te bespeuren, al werden die vervangen door extra motoren met reservefietsen.

Er was één element waar de milieuorganisatie dan maar tevreden mee moest zijn: de laatste kilometer als publieksvrije zone. Tot duizend meter voor de aankomstlijn was het geluid van het publiek oorverdovend en was de hele bergwand bezaaid met mensen en fietsen. Er waren zelfs dapperen die langs de bergwand omhoog geklommen waren, zonder wandelpad, om een ‘beter’ zicht te hebben. Vanaf die laatste kilometer: plots oorverdovende stilte. Geen publiek meer, enkel nog hier en daar een fotograaf met toestemming.

Schadelijk of gezond

De discussie over hoe schadelijk sport is voor de natuur groeit – zeker met het duidelijk toenemende aantal gravel- of loopwedstrijden, ook in België. Deze evenementen trekken vaak door kwetsbare natuur, maar moeten die daar nog wel blijven doorgaan?

“Wij zijn voor bewegen in de natuur, dat is gezond en goed voor het mentale welzijn. Maar elke aanvraag moet geval per geval bekeken worden”, vertelt Natalie Sterckx van Natuurpunt. Dat zegt ook Martzen Frans, verantwoordelijke bij Agentschap Natuur en Bos: “Een van de basisfuncties van de natuur is de sociale of maatschappelijke functie. Sporten in de natuur draagt bij aan een goede gezondheid van mensen en dus is het belangrijk om zeker recreatie, maar ook wedstrijden toe te blijven staan in de natuur.”

“Als er een aanvraag voor een evenement bij ons binnenkomt, zijn er heel wat zaken om in overweging te nemen. Dat doen wij – of het Agentschap Natuur en Bos – dan ook grondig”, zegt Sterckx van Natuurpunt. “Zo bekijken we de schaal van het evenement: hoeveel toeschouwers of deelnemers het zal lokken. We bekijken goed waar het zich zal afspelen en of er geen alternatief mogelijk is om bijvoorbeeld heel kwetsbare natuur te vermijden.”

Ook bij Agentschap Natuur en Bos komen aanvragen binnen voor commerciële evenementen zoals sportwedstrijden of filmopnames. “Wij kijken of de aanvraag conform is met de toegankelijkheidsregeling van een natuurgebied en bekijken of organisatoren de juiste vergunningen kunnen voorleggen”, vertelt Frans van het agentschap.

Wielerwedstrijden mogen zo enkel over fietstoegankelijke paden lopen en niet over paden waar die normaal niet welkom zijn. Het agentschap haalt aan dat routes na een wedstrijd nog enige tijd blijven bestaan en gebruikt blijven worden; dan mogen die zeker niet over ongeschikte paden lopen.

“Daarnaast bekijken we ook de natuurwaarde (de waarde die aan een gebied wordt toegekend vanuit het oogpunt van natuurbescherming, gebaseerd op biologische, geologische en bodemkundige elementen, red.) en moeten organisatoren voldoen aan het duurzaamheidscharter van de Vlaamse overheid.” In dit charter staan richtlijnen voor organisatoren om te zorgen dat hun evenementen in de natuur duurzaam zijn en dat de natuur zoveel mogelijk gespaard blijft. “Uiteraard toetsen wij ook met de boswachters en de mensen op het terrein af of bepaalde zones al dan niet toegankelijk mogen of kunnen zijn”, zegt Frans.

Belangen afstemmen

Wanneer de voorgestelde route van de organisatie toch niet helemaal goed blijkt te zijn, zal Natuur en Bos bepaalde passages afkeuren en naar andere gebieden of locaties doorverwijzen. Dat stellen ze ook bij Natuurpunt voor: “Wanneer het niet essentieel is om het parcours door een gebied te laten gaan dat al onder druk staat, prefereren wij zeker alternatieve routes.”

Elke aanvraag wordt dus heel gedetailleerd bekeken en in de mate van het mogelijke toegelaten. “Bij Agentschap Natuur en Bos kregen we ooit een aanvraag voor een filmopname waarbij ze met een brandend voertuig het bos door wilden rijden. Dat kunnen we natuurlijk niet toestaan”, vertelt Frans.

Er moet duidelijk met heel veel belangen rekening gehouden worden, wat niet altijd zo’n gemakkelijke klus is. Er zijn de mensen die willen sporten en willen genieten van sport in de bossen, maar aan de andere kant zijn er ook natuurverenigingen die zo weinig mogelijk willen laten doorgaan. “We gaan met hen in dialoog en overleggen duidelijk wat we wel en niet toestaan. Het is echt zoeken naar een goed evenwicht.”

Voor grote evenementen wordt er ook nagedacht over de crowdcontrol (menigtebeheersing). Zo worden er voor wedstrijden vaak zones of plaatsen aangeduid waar er geen publiek wenselijk is. In 2024 vond in de bossen tussen Halle en Leuven het WK gravel plaats. Nederlander Mathieu van der Poel won er onder het toeziend oog van duizenden wielerfans. “Dit is een voorbeeld waarbij het goed liep”, vertelt Frans. “Alle fandorpen en bevoorradingsposten waren buiten de natuur en er waren specifieke publieksvrije zones aangeduid waar de natuur te kwetsbaar was.”

Volgens Frans kunnen zulke grote evenementen ook positief zijn voor het natuurgebied: “In sommige bossen is er de laatste jaren een wildgroei aan mountainbikeroutes die steeds vaker van de toegelaten paden afwijken. Zo’n evenement zorgt voor enkele vaste routes die achteraf ook zullen blijven dienen voor de gewone recreant. Zo wordt die problematiek van sluippaden opgelost.”

Tijdens wedstrijden wordt er vaak gebruikgemaakt van gemotoriseerd verkeer of helikopters, onder meer om de live-uitzending op tv te verzorgen. “Ook hiervoor leggen we strikte voorwaarden op. Auto’s of motors zijn bijvoorbeeld niet op elk pad welkom en zullen een omleiding moeten volgen. Ook voor helikopters geldt dat ze niet zomaar boven alle bossen mogen vliegen. Zij worden dan gebonden aan een verplichte minimumafstand”, vertelt Frans.

Langs de andere kant komen deze uitzendingen de natuurgebieden ook ten goede. “Met het WK gravel in Leuven zijn de Brabantse wouden heel het weekend op TV geweest en aangeprezen. Dat zorgt dan weer voor de erkenbaarheid die sommige gebieden nodig hebben”, verklaart Frans. Daarnaast leveren internationale wedstrijden zoals een WK ook veel geld op voor organiserende steden of gemeenten. “Zo’n evenement in eigen regio kunnen organiseren brengt economisch ook veel op door alle toeristen die er op afkomen”, zegt Frans.

Uiteraard moet er bij zulke grote wedstrijden ook rekening gehouden worden met andere recreanten die toevallig in het bos aanwezig zijn. “We vragen organisaties om voldoende seingevers te voorzien om toevallige passanten te waarschuwen en verwachten dat ze de weken voordien ook voldoende signalisatie in de bossen zichtbaar maken. Zo weten andere bosliefhebbers wanneer er een wedstrijd zal plaatsvinden”, vertelt Frans.

Broedseizoen krijgt een resolute neen

Niet elk natuurgebied is even gevoelig. “We onderscheiden vier types gebieden”, legt Frans uit. “Type één is het minst kwetsbare, type vier is het meest kwetsbare, en zo – volgens de wet – ook het meest beschermd.” De doelstelling van het Agentschap Natuur en Bos is om van elk natuurgebied een type vier gebied (meest kwetsbare) te maken en ze zo allemaal zo goed mogelijk te beschermen. “Het is niet omdat een gebied van type één is dat dat altijd zo blijft”, zegt Frans.

“In dat vierde type mag volgens de wet helemaal geen recreatie of sport plaatsvinden, al geven wij hier uitzonderlijk wel toelatingen op mits de juiste randvoorwaarden. Organisaties krijgen hiervoor van ons soms speciale machtigingen als ze een heel gedetailleerd veiligheidsplan kunnen voorleggen en kunnen bewijzen dat het evenement geen enkele schade zal veroorzaken.”

Wat zijn nu precies die negatieve effecten van sportevenementen in de natuur? “In eerste instantie gaat dat over vertrappeling”, zegt Sterckx. Toeschouwers of deelnemers wijken van de paden af en vertrappen de kwetsbare planten die daarna niet meer terugkomen. Daarnaast blijft afval een hardnekkig probleem. Er zijn altijd wel mensen die wat afval laten liggen. “Het publiek is toch niet altijd zo proper als het zelf denkt”, zegt ze.

Dat bevestigt ook Frans: “Na het WK gravel zagen we dat er veel zwerfafval was blijven liggen op en rond het parcours. We hebben de organisatie hierop aangesproken en de dagen na het evenement zijn ze het afval gaan opruimen. Als dit niet zou gebeuren kunnen we in de toekomst natuurlijk minder organiseren.”

Ook de periode dat een evenement georganiseerd wordt, doet er toe. “Er worden zeker geen activiteiten op touw gezet tijdens het broedseizoen, tussen 1 april en 30 juni”, klinkt het zowel bij Natuurpunt als bij het Agentschap Natuur en Bos. “Tijdens het broedseizoen is de natuur te kwetsbaar om evenementen te organiseren”, vertelt Sterckx.

Sport en natuur kunnen voorlopig zeker blijven samengaan, al maken goede en juiste afspraken nog betere vrienden. De natuur moet beschermd blijven, maar sportevenementen mogen er hun plaats in hebben. Al toont het voorbeeld uit de Vuelta hoe moeilijk die balans soms is.

Tekst: Siebe Nijs

Uitgelichte afbeelding: © Andy Armstrong  via Wikipedia (CC BY-SA 2.5)