‘Sinterklaas kapoentje, liever geen PFAS in mijn schoentje’, kopte het opiniestuk van kinderarts Daan Van Brusselen op 5 december in De Morgen. Dit nadat recent het nieuws verscheen dat in heel wat Belgische graanproducten en drinkwater de toxische stof TFA van de PFAS-familie aangetroffen is. Maar wat is die TFA, en moeten we ons zorgen maken? “Je moet zeer hoge concentraties binnenkrijgen om onmiddelijk ziek te worden”, zegt ecotoxicoloog Lieven Bervoets (Universiteit Antwerpen).

“PFAS is de verzamelnaam van een familie stoffen. Het gaat om koolstofketens, variërend van lange naar heel korte ketens”, legt ecotoxicoloog Lieven Bervoets (U Antwerpen) uit. Het zijn chemische stoffen die door de mens gemaakt zijn en onder meer water-, vet- en vuilafstotend zijn. De stoffen komen voor in regenkleding, cosmetica, blusschuim enzovoort. De stof kan ons lichaam binnenkomen via voeding of water, vooral uit verontreinigde gebieden. “De meest beruchte stoffen uit deze familie zijn PFOS en PFOA, maar die worden gelukkig sinds 2000 niet meer in Europa geproduceerd.”

Door steekproeven vonden onderzoekers van de Belgische Bond Beter Leefmilieu en het Pesticide Action Network Europe (PAN Europe) dat er nu ook in heel wat alledaagse graanproducten in ons land PFAS zit. Het gaat over ontbijtgranen, brood en koekjes (dus ook speculaas) waarin concentraties van de stof trifluorazijnzuur (TFA) teruggevonden werden. TFA is de kleinste variant van de chemicaliën PFAS en baart onderzoekers nu zorgen.

PAN en de Bond Beter Leefmilieu gingen in 16 Europese landen winkelen en kochten 65 graanproducten. Het ging over brood, koekjes, pasta, bloem en veel meer. In een lab in Oostenrijk werden de producten onderzocht. Wat bleek: in 53 van de 65 producten werden TFA-resten teruggevonden. 3 van de 10 stalen met de hoogste TFA-waarden kwamen uit België.

Ook in het Belgische kraanwater werd recent PFAS aangetroffen. Na metingen met kraanwater in Vlaanderen bleek dat bijna een op de vier stalen PFAS bevatte.

10 kilogram brood eten

“De stof TFA bestaat al zeker dertig jaar, maar men is het pas recent beginnen meten”, legt Bervoets uit. “De stof is waarschijnlijk al lang aanwezig in ons milieu, drinkwater en voeding, maar door die recente metingen is dat nu pas aan het licht gekomen”, zegt hij.

De professor bevestigt dat er vrij hoge concentraties TFA zijn aangetroffen in onder meer brood, maar benadrukt dat het toch niet zo acuut toxisch is. “Doordat TFA een korte keten is – bestaande uit één koolstofatoom, één azijnzuuratoom en drie fluoratomen – is die ook minder giftig dan andere stoffen uit de PFAS-groep die bestaan uit langere ketens. Ze worden ook minder gemakkelijk opgenomen door de mens, al zijn ze wel massaler aanwezig”, legt hij uit.

De teruggevonden stof TFA is dus minder giftig, maar wel veel meer aanwezig. “Zo wordt deze stof ook naast brood en koekjes teruggevonden in drinkwater – fles en leiding – of in wijn.”

Zijn de concentraties TFA dan ernstig voor mensen die veel brood eten of veel water drinken? Op deze vraag moet de professor een beetje het antwoord schuldig blijven: “Het probleem is dat er nog niet veel geweten is over deze stof. Er is nog niet zo veel onderzoek naar gedaan, al toont het weinige onderzoek wel aan dat het niet héél giftig is”, zegt hij. “Als persoon van 70 kilogram moet je per dag al bijna 10 kilogram van het meest onzuivere rood eten om een hoeveelheid TFA te bereiken die gevaarlijk is volgens de huige richtlijnen”, stelt hij toch een beetje gerust. Al maakt hij opnieuw een kanttekening: “Dit lijkt onschuldig, al zit het natuurlijk ook in drinkwater en waarschijnlijk in allerlei groenten. Brood is niet de enige manier waarop je de stof kan binnenkrijgen.”

De professor benadrukt dat je van de stof niet onmiddellijk ziek zal worden. “Deze stof heeft een lage acute toxiciteit: je moet al zeer grote hoeveelheden binnenkrijgen om onmiddelijk ziek te worden”, zegt hij.

Bervoets benadrukt dat er veel meer onderzoek naar TFA nodig is, omdat er nog heel wat onzekerheden zijn: “Net als van duizenden andere stoffen weten we nog niet wat het effect ervan kan zijn op lange termijn.” Hij vergelijkt het met roken: “Als je een hele week rookt, ga je er niet ziek van worden, maar als je je hele leven rookt, is de kans op kanker wel groter. Dat kan hierbij hetzelfde zijn.”

Te voorbarig

Moeten we ons eetgedrag gaan aanpassen aan het PFAS-gehalte in ons eten? “In eerste instantie niet”, zegt Bervoets. “Voor de algemene Vlaamse bevolking is dat niet noodzakelijk”, zegt hij. “Mensen die in de buurt van een verontreinigingsbron wonen (zoals de 3M-fabriek in Zwijndrecht), die moeten wel opletten met wat ze eten uit hun tuin.”

Volgens Bervoets zijn de PFAS concentraties hoger in dierlijke producten dan in plantaardige producten. Zo binden de stoffen zich gemakkelijk aan eiwitten, vlees of vis. “Kippeneieren uit de winkel hebben vaak een lage concentratie; die uit tuinen in de buurt van een PFAS-bron kunnen dan weer wel hoge concentraties bevatten. Zelf zou ik ook nooit vis uit de Schelde consumeren”, zegt hij.

Wat kunnen we doen om de blootstelling aan PFAS te vermijden? Bervoets’ logische antwoord is: “opletten met producten die het bevatten”. Zo zit er naast graanproducten of water ook PFAS in cosmeticaproducten en andere producten. “Zeker producten uit Azië bevatten vaak bepaalde PFAS-stoffen of andere stoffen die hier verboden zijn. Vaak staat dat ook niet op de verpakking.”

Voor voeding is het ook heel moeilijk uzelf te beschermen tegen PFAS-blootstelling. “Ik zou voornamelijk toch voeding uit de winkel prefereren boven voeding uit de tuin, wanneer je in een risicogebied woont”, zegt Bervoets. Ook voor drinkwater kun je je gedrag moeilijk aanpassen, omdat “PFAS zowel in flessen- als in kraanwater zit”. Op de website van Vlaanderen.be kunt u de ‘Actual no regret zones’-kaart terugvinden; die toont de risicogebieden.

Volgens Bervoets is het heel duidelijk wat er moet gebeuren om het aantal PFAS-meldingen te verminderen. “De productie van PFAS voor niet-essentiële toepassingen moet gewoon stoppen. Die stoffen horen niet thuis in onze voeding en in ons milieu”, klinkt het. Zo moeten er volgens Bervoets op Europees niveau strengere maatregelen komen. Producenten van cosmeticaproducten mogen ze niet meer gaan gebruiken en ook landbouwers kunnen maar beter het gebruik van onder meer pesticiden (bevatten ook PFAS) verminderen.

Sinterklaas kapoentje, liever geen PFAS in mijn schoentje: “Dat is te voorbarig om te zeggen. Je kunt dat momenteel, met het weinige onderzoek, echt nog niet zeggen. Ik geloof niet dat TFA of PFAS alleen maar in die producten zit”, besluit Bervoets.

Tekst: Siebe Nijs
Uitgelichte afbeelding: © Dmitry Makeev (CC BY-SA 4.0) via wikimedia