6 mei 2002. Een dag die in Nederland onlosmakelijk verbonden is met de moord op politicus Pim Fortuyn. Ruim twee decennia nadat de flamboyante Nederlander op een Hilversums parkeerterrein werd doodgeschoten, werpt de achtdelige documentairereeks ‘Fortuyn: on-Hollands’ licht op de man en de tijdgeest die hem groot maakte. Het is geen klassieke biografie, maar een samenraapsel van archiefbeelden, interviews en getuigenissen dat ons dwingt om in de spiegel te kijken: is Nederland écht veranderd?

Wie begint aan de ruim acht uur durende documentaire wordt direct gewaarschuwd. “Deze documentaire bevat beledigende en discriminerende taal,” luidt de disclaimer. Het zet de toon voor een reeks die niet terugdeinst voor de rauwe werkelijkheid van het Nederland rond de millenniumwisseling. Regisseur Menna Laura Meijer kiest voor een gedurfde vorm: geen verklarende voice-over die je als kijker bij de hand neemt. Wel een vloedgolf aan archiefmateriaal dat voor zichzelf spreekt. Het resultaat is een beklemmende politieke thriller waarvan we de fatale afloop kennen, toch blijft het verbazingwekkend.

De voedingsbodem van Rotterdam

De kracht van deze documentaire ligt in de keuze om niet alleen in te zoomen op de flamboyante ‘Goddelijke Kaalkop’ zelf, maar vooral op de voedingsbodem waarin hij zijn gang kon gaan. We zien het Rotterdam van de jaren negentig: verpauperde volkswijken waar de witte arbeidersklasse zich in de steek gelaten voelde door ‘Paars’, de toenmalige coalitie van liberalen en sociaaldemocraten. De beelden van gettovorming, drugsoverlast en de enorme werkloosheid in de haven maken pijnlijk duidelijk waarom de tegenkanting en de boodschap van Fortuyn insloegen als een bom.

De makers laten zien hoe onderhuidse spanningen, die al jaren aanwezig waren, door Fortuyn werden blootgelegd. In contrast met de politiek van de kabinetten-Lubbers en Kok, bracht hij flair in het Nederlands politieke landschap. De reeks slaagt er voortreffelijk in om zijn trouwe aanhangers naast de diepe angst van minderheden te plaatsen. Voor velen was hij de verlosser, voor anderen de verpersoonlijking van een opkomend racisme dat zij nog nooit zo openlijk hadden meegemaakt.

Een spiegel voor het heden

Hoewel de reeks chronologisch de opkomst en ondergang van zijn partij, de Lijst Pim Fortuyn (LPF) volgt, is de relevantie voor het hedendaagse politieke klimaat nooit ver weg. De documentaire fungeert als een spiegel. De thema’s die Fortuyn destijds op de agenda plaats, de islam als ‘achterlijke cultuur’, de falende integratie en de kloof tussen burger en politiek, vormen nog steeds het fundament van het huidige debat in De Tweede Kamer in Den Haag (de naam en plek waar het Nederlandse parlement zetelt, red.).

Interessant is de toevoeging van getuigenissen door gewone burgers en betrokkenen van kleur, zoals politicus Tofik Dibi (vandaag BIJ1, destijds GroenLinks,red.) die destijds met ingehouden adem toekeken. Zij wijzen op een pijnlijk fenomeen: klachten over de buurt werden pas serieus genomen toen de witte bewoner ze uitte. Deze stemmen geven de documentaire een zekere context die verder gaat dan louter nostalgie of een politieke analyse.

De man achter het masker

Zelfs na twintig jaar blijft de fascinatie voor Pim Fortuyn overeind. De documentaire toont hem in al zijn facetten: de ijdeltuit, de briljante debater maar ook de kwetsbare buitenstaander die zijn homoseksualiteit inzette als bewijs van ‘Hollandse tolerantie’. De documentaire beantwoordt de vraag of hij een gevaarlijke populist dan wel een broodnodige vernieuwer was niet direct, maar laat de kijker achter met een ongemakkelijk gevoel van herkenning.

Is de documentaire te lang? Met acht uur aan materiaal is het een flinke kluif. Je kan je vragen stellen bij de toevoeging van hedendaagse terugblikken. Toch is juist die context essentieel om te begrijpen hoe diep de wortels van de ‘Fortuyn-revolte’ in onze huidige samenleving zitten.

Fortuyn: on-Hollands is een absolute must-watch voor wie wil begrijpen waarom de politiek in de Lage Landen eruitziet zoals ze eruitziet. Het is een eerlijk, soms deprimerend, portret van een land dat sinds de moord op een parkeerterrein iets meesleept. Wie de documentaire uitkijkt, beseft dat de moord op Fortuyn geen eindpunt was, maar het startschot voor een tijdperk waar we nog middenin zitten. Verder is het een schoolvoorbeeld en meesterwerk van archiefjournalistiek, want de geschiedenis kan je niet terugdraaien, de beelden tonen dat kan wel.

Bekijk de documentaire via deze link

Tekst: Sander Scheers
Uitgelichte afbeelding: Romke Hoekstra, (CC by 1.0)