Ava Shojaei (31) werkt overdag als strategisch aankoper in Roeselare, maar haar gedachten dwalen vaak af naar een plek 5.000 kilometer verderop. Ze was zeven toen ze met haar ouders uit Iran vluchtte. Uit een regime dat haar oom executeerde en haar moeder dwong haar babyzusje aan een wildvreemde te geven. Vijftien jaar geleden zag ze voor het laatst haar geboorteland. Nu kijkt ze toe hoe een hele generatie liever gebombardeerd wordt dan nog één dag langer onder het huidige regime te leven. “In Iran ben je mentaal gevangen. Je hebt geen toekomst, je zit gewoon vast”.

Je bent op je zevende uit Iran vertrokken. Wat was voor jouw ouders de druppel?
Mijn ouders waren jong toen de revolutie van 1979 uitbrak. Mijn familie stond niet achter het regime en daar waren consequenties aan verbonden. Mijn oom, de broer van mijn moeder is opgepakt. Hij heeft jaren in de gevangenis gezeten. Op het einde, ongeveer toen mijn mama zwanger was van mijn zus, gaven ze hem een keuze: zweer trouw aan het regime en beloof dat je niet meer opstandig zult zijn, of sterf. Hij zei nee. Hij bleef bij zijn principes. Ze hebben hem publiekelijk geëxecuteerd, zonder de familie in te lichten. Ze hebben ons nooit verteld waar zijn lichaam is. Dat is een open wond die nooit is dichtgenaaid. Mijn mama draagt die boosheid nog elke dag mee.

Voel jij die woede ook?
Mijn hele familie was opstandig tegen het nieuwe regime. In die tijd betekende dat simpelweg dat je plotseling kon verdwijnen. Je kreeg zweepslagen of je werd geëxecuteerd. Ik ben opgevoed met die boosheid op het regime.

“Ze wist: als je als naakte vrouw in de douche staat, mogen die mannen van het regime niet binnenkomen. Dat was haar enige verstopplek.”

Dat klinkt als een gevaarlijke situatie voor een jong gezin.
Absoluut. Mijn moeder is na die executie alleen maar méér gaan rebelleren. Tijdens een protest werd mijn moeder bijna opgepakt. In een moment van totale paniek gaf ze mijn zus, die toen nog een baby was, aan een wildvreemde man. Ze kende hem niet, maar hij zei: ‘Geef je baby aan mij, want als ze je meepakken, is het voorbij’. Ze heeft haar kind weggegeven en is weggerend voor haar leven. De man is uiteindelijk met zijn auto teruggekomen om haar op te pikken. Ze had geluk dat die man het goed bedoelde.

Ze heeft zich daarna ook moeten verstoppen voor invallen?
Mijn moeder heeft zich daarna dagenlang moeten verstoppen bij tantes. Op een bepaald moment viel de politie daar binnen en heeft ze zich naakt in de douche verstopt. Ze wist dat die mannen van de religieuze politie vanuit hun interpretatie van de islam niet mogen binnengaan bij een naakte vrouw. Dat was haar enige bescherming.

Een andere keer stond ze op het dak van een hoog gebouw in het donker te wachten terwijl ze het huis doorzochten. Ze dacht: ‘Als ze mij vinden, spring ik liever naar beneden dan dat ik met hen meega’. Uiteindelijk zijn we zes maanden gaan onderduiken in het noorden van Iran, waar het rustiger was.

Hoe verliep die overgang naar België?
Mijn vader hakte de knoop door omdat hij drie vrouwen in zijn leven had en zag dat het in Iran niet meer ging. De rest van de familie bleef achter, niet iedereen heeft de moed om alles achter te laten en in een volledig andere cultuur opnieuw te beginnen. In 2002 kwamen we hier aan. Ik was toen zeven jaar oud en hoefde me op school ineens niet meer te bedekken. Mijn ouders hebben me hier heel westers en vrij opgevoed, maar bijna al mijn andere familieleden wonen nog steeds daar. Daarom voelt die vrijheid soms als een luxe die ik niet mag hebben.

“In Iran word je nu geflitst voor je hoofddoek, zoals je hier geflitst wordt voor je snelheid.”

Terugkeren

Je familie is daar nog. Wat hoor je van hen?
(zucht) Sinds de dood van Mahsa Amini is het straatbeeld veranderd. Althans dat hoor ik van mijn familie. Veel vrouwen dragen hun hoofddoek nu nonchalant op hun schouders in plaats van op hun hoofd. Maar de repressie is nog steeds daar. Overal hangen camera’s. Ze flitsen je niet voor snelheid, maar voor je uiterlijk. Als je in een taxi zit zonder hoofddoek, wordt die chauffeur geflitst.

In september 2022 werd Mahsa Amini opgepakt door de zedenpolitie in Iran omdat ze haar hoofddoek niet volgens de regels droeg. Kort daarna overleed ze in verdachte omstandigheden, wat leidde tot massale protesten tegen het regime. 

Was je nerveus om terug te keren?
Het was toch met een bang hartje. Mijn mama waarschuwde me constant: ‘Let op dit, let op dat’. Toen we toekwamen op de luchthaven, moest ik anderhalf uur wachten op mijn paspoortcontrole. Mijn mama mocht niet naast me staan en ze begonnen haar te dreigen dat ze haar zouden meenemen. Dat was het welkom in Iran. Niet echt rustgevend.

Je gsm wordt daar blijkbaar ook een vijand?
Vanaf het moment dat je de grens oversteekt, ben je eigendom van de staat. Je moet je toestel laten registreren, zoals een auto. Ze willen alles weten. Het internet is een grap. Alles zit achter filters. Iedereen gebruikt VPN’s, maar zelfs die worden om de zoveel tijd afgesloten. Nu met de aanval van Israël en Amerika is het contact met mijn familie volledig verbroken.

Prijskaartjes in Iran

“Het is moordenaars tegen moordenaars. De mensen daar hebben het gevoel dat ze niets meer te verliezen hebben.”

Wat is het grootste verschil met het Iran van je jeugd?
Het Iraanse geld is bijna niets meer waard. Dat is de echte reden van de wanhoop. Mensen kunnen de basisdingen zoals fruit, rijst of brood nauwelijks nog betalen. Dat zorgt voor een agressieve overlevingsdrang die er vroeger niet was. Mijn familie daar is hopeloos. Ze zeggen letterlijk dat het hen niet meer uitmaakt of er een oorlog uitbreekt, want ze voelen zich nu al dood vanbinnen door de hongersnood en de onderdrukking. Ze hopen op hulp van buitenaf, omdat protesteren geen zin meer lijkt te hebben.

Je zegt dat mensen in Iran hopen op een inval van Israël of Amerika. Dat klinkt voor een buitenstaander als waanzin.
Ik begrijp dat, maar je moet beseffen hoe hopeloos ze zijn. Ze weten dat Israël en Amerika geen engelen zijn en hun eigen belangen hebben. Maar ze zeggen: ‘Moordenaars tegen moordenaars, laat het maar gebeuren’. Ze hebben niets meer te verliezen. Protesteren heeft geen zin, want je wordt gewoon doodgeschoten op straat. Dus hopen ze op een buitenstaander die het regime omverwerpt, wat de kostprijs ook is.

Ze hebben liever een einde met verschrikking dan een verschrikking zonder einde.

De West-Vlaamse Iraanse

Voel je je na al die jaren meer Belg of Iraniër?
(even stilte) Ik zit ertussenin. Ik ben getrouwd met een Belgische man, maar mijn hart ligt nog altijd deels in Iran. De Iraanse cultuur is prachtig, de mensen zijn ongelooflijk vrijgevig en warm. Dat mis ik hier soms in het individuele Westen. Ik hoop ooit een huisje te kopen in een vrij Iran, zodat ik die warmte aan mijn toekomstige kinderen kan meegeven.

Is er een moment dat je je meer Iraans voelt dan Belgisch?
Als ik met cijfers bezig ben. Dan denk ik in het Perzisch. Ik vind de cijfers in die taal makkelijker dan in het Nederlands. En soms droom ik ook in het Perzisch. Maar tegelijkertijd moet ik mijn Iraanse kant hier in België soms onderdrukken.

Hoe bedoel je?
Iraniërs zijn mega vrijgevig en familiaal. Als je daar ziek bent, staan de buren aan je deur met eten. Toen we daar vorig jaar toekwamen, kwamen mensen die we niet eens kenden met gerechten aanzetten als welkomstsignaal. In België is iedereen meer op zichzelf. Als ik hier te selfless of te vrijgevig ben, voelt dat soms alsof ik niet pas in de cultuur. Dat geeft een gevoel van leegte.

Zou je ooit terugkeren als het regime valt?
Wonen misschien niet direct. Maar ik zou er onmiddellijk een huis kopen. Ik wil dat mijn man, mijn land en familie leert kennen. En ik wil dat hij verstaat waarom ik ben wie ik ben. Hij is nog nooit meegegaan met ons, puur uit angst dat er iets met hem zou gebeuren. Dat ze hem als gijzelaar zouden gebruiken bijvoorbeeld. Daarnaast wil ik dat mijn toekomstige kinderen weten waar hun wortels liggen. Niet die van haat en executies maar de wortels van de warmste mensen die ik ken.

De TikTok-oorlog en de ‘let them theory‘

Op TikTok ben je ook erg actief over de situatie. Krijg je daar veel bagger over je heen?
Zeker. Mensen die nog nooit in Iran hebben gewoond, noemen mij een landverrader of een zionist omdat ik kritiek heb op het regime. n het begin liet ik me daardoor echt opjagen; ik kon er niet van slapen. Ik vond het vreselijk dat ik me moest verdedigen tegen mensen die de kooi nooit van binnenuit hebben gezien.

Hoe ga je daar nu mee om?
In het begin liet ik me daardoor opjagen, maar nu probeer ik de Let Them Theory van Mel Robbins toe te passen: laat ze maar lullen. Het idee is simpel: laat ze maar. Ze gaan hun mening toch niet veranderen. Ik heb besloten mijn rust te bewaren en niet meer tegen elke opmerking in te gaan.

Ze hebben geen idee wat dat generatietrauma met je doet. Ze lezen dingen online, maar daar leven onder constante druk is een heel ander verhaal. Je bent daar mentaal gevangen.

En wie zegt dat?
Mensen die hier in het Westen wonen en nog nooit een voet in Iran hebben gezet. Ze hebben geen idee van het generatietrauma dat wij meeslepen. Ze zien het als een strijd tegen het Westen, terwijl het voor ons een strijd om de bare minimum aan menselijkheid is. In het begin ging ik in de tegenaanval, ik kon het niet laten.

Liefde voor alles psychologie

In je video’s lijk je bezeten door psychologie. Waar komt die drang om mensen te ontleden vandaan?
Ik ben een echte overthinker. Ik vind het mateloos interessant om mensen te analyseren: waarom maken ze bepaalde beslissingen, waar komen ze vandaan en hoe staan ze in het leven? Ik zoek altijd naar de verbindingen om te begrijpen waarom iemand is zoals hij is.

Is die fascinatie een manier om je eigen geschiedenis een plek te geven?
Niet per se alleen door mijn eigen trauma, maar het helpt wel. Pas toen ik vorig jaar terug in Iran was, vielen de puzzelstukjes over mezelf echt op hun plek. Ik begreep eindelijk waarom ik ben wie ik ben. Die mensen daar zijn zo ongelooflijk warm, onbaatzuchtig en familiaal. Ik besefte: ‘Amai, ik heb dat ook allemaal in mij’.

Er was een periode dat je het nieuws over Iran volledig moest loslaten. Was de grens bereikt?
Het werd te veel. Mentaal ging ik er volledig onderdoor. Als je constant hoort over onrecht, over executies van jongeren en kinderen, en je kunt je eigen familie niet bereiken omdat het internet platligt, dan word je nerveus. Ik kon er niet meer van slapen.

Hoe ziet die zelfbescherming eruit?
Ik heb het een tijdje echt moeten laten vallen. Als ik nu iets zie passeren op mijn telefoon, scroll ik soms bewust weg. Ik wil het even niet weten. Ik hoor de grote lijnen dan wel via mijn mama of zus. Je moet die muur optrekken om je werk en je leven hier vol te kunnen houden. De onrechtvaardigheid is zo groot dat het je anders volledig opeet.

Wat is voor jou de definitie van vrijheid?
Na de inval van Israël en de Verenigde Staten heb ik mijn familie een bericht gestuurd. Zij antwoordden: “Alles is oké, we praten later.” Maar wat ik ondertussen online lees, toont een totaal ander beeld. Dan besef je dat ze zich niet vrij kunnen uitspreken. Ze willen geen risico lopen, want hun telefoons worden afgeluisterd en berichten worden meegelezen.

Voor mij heeft vrijheid 2 kanten. De vrijheid om zelf te kiezen en de vrijheid om te spreken. Welk geloof je aanhangt, hoe je je kleedt, of je nagellak draagt of niet. Zeggen wat je wil zeggen.

Tekst: Ella Vertommen
Beeld: © Ava Shojaei