Klimaatverandering zorgt niet enkel voor droogte, hittegolven en overstromingen. Het aantal mensen dat moet vluchten door het klimaat neemt toe. Mensen moeten hun huis verlaten omdat het onbewoonbaar is geworden. In de conventie van Genève staat nog steeds geen juridische definitie van een klimaatvluchteling en blijft internationale bescherming beperkt. In dit gesprek ga ik het over die definitie hebben met Johan Wets, onderzoeksmanager migratie aan de KU Leuven.

Wat verstaan we onder de term klimaatvluchtelingen?

Omdat er geen sprake is van een juridische definitie, kom je al snel bij de sociologische. Als je een vrijheidsgraad hebt om te beslissen wat je allemaal doet, dan ben je een klimaatmigrant. Op het moment dat je geen vrijheidsgraden meer hebt of wanneer je gedwongen wordt doordat bijvoorbeeld je huis overstroomt, dan zou je een vluchteling kunnen zijn. De juridische definitie zou er wat mij betreft moeten komen voor meer duidelijkheid.

Er is jaren geleden gezegd, dat wanneer het aantal vluchtelingen blijft toenemen, er tegen het einde van deze eeuw een groot gedeelte van de mensen omwille van het klimaat zal vluchten. Toen sprak men in de schattingen van een veelvoud van het aantal mensen dat voldoet aan de conventie van Genève op dit ogenblik. Het is dus bijzonder relevant omdat het een groot probleem gaat worden in de toekomst.

Welke regio’s worden het hardst getroffen?

Een groot probleem is dat de eersten die getroffen worden vaak mensen zijn die tot minderheden behoren. Er is praktisch geen plaatselijke hulp. Op dit ogenblik heb je bijvoorbeeld al mensen in de Verenigde Staten die moeten vertrekken omwille van de stijgende zeespiegel. Dat blijken dan ‘toevallig’ mensen te zijn van de oorspronkelijke bevolking die indertijd al verplicht verplaatst geworden zijn. Ze werden naar een aantal eilanden van de staat Louisiana gebracht die op dit ogenblik door het stijgen van de zeespiegel en de kusterosie ook aan het verdwijnen zijn.

In verschillende delen van India, zoals bij de Gangesdelta, de grootste waterdelta ter wereld, zijn kleine eilanden verdwenen door overstromingen en erosie. In de Stille Zuidzee zijn ook een aantal eilanden aan het verdwijnen. Nauru, Kiribati, Tuvalu en Vanuatu zijn eilanden die bestaan uit koraaltollen die erg kwetsbaar zijn. Door de problemen heeft Kiribati bijvoorbeeld al een overeenkomst gesloten met Fiji, waar ze naartoe mochten verhuizen.

Wat zijn de internationale gevolgen als een land volledig verdwijnt?

Dan kom je tot een internationaalrechtelijk probleem. Wanneer je een staat bent, heb je een grondgebied, bevolking en regering nodig. Als Fiji zegt: ‘De mensen van Kiribati mogen bij ons komen wonen’, omdat alle eilandjes van Kiribati verdwenen zijn. Waar sta je dan internationaalrechtelijk? Wordt dat gebied dan Kiribati? Bestaat Kiribati niet meer? Heb je een federatie? Dat is allemaal nog niet duidelijk.

Is er een onderscheid tussen klimaatmigratie en leefmilieumigratie?

De klimaatmigranten zijn een deelverzameling van de leefmilieumigranten. In Roemenië vertrokken op een bepaald moment ook heel veel mensen die moesten wegtrekken omwille van extreme vervuiling door bedrijven. Op het ogenblik dat je te maken hebt met sterke vervuiling, dan heeft dat met milieu te maken.

Meer dan tien jaar geleden kon je het Aralmeer nog vanuit de ruimte zien. Het is nu een fractie van wat het was. De communistische overheid had beslist: ‘We gaan katoen planten en daarvoor hebben we water nodig.’ Ze takten rivieren af, met als gevolg dat het Aralmeer niet meer gevuld werd met zoet water. De verzilting ging verder, de vissen stierven en duizenden vissers hadden geen inkomen meer. Dat is een leefmilieuramp. Je hebt graduele verandering door klimaat, maar je hebt ook wat ze in het Engels, man-made disasters noemen, antropogene rampen.

Kijk naar de Gele Rivier die afgedamd wordt in China. Miljoenen mensen moesten vertrekken. Steden van het formaat van Leuven hebben ze gewoon compleet laten onderlopen. Men dacht dat het in orde zou komen voor de energiebehoefte, maar vanuit een leefmilieuperspectief is het rampzalig. Is dat klimaat ? Nee. Is dat leefmilieu ? Absoluut.

Zal België in de toekomst klimaatmigranten ontvangen en maken zij kans op een verblijfsvergunning?

Ik heb geen glazen bol, maar ik verwacht dat dat voor België absoluut geen probleem gaat zijn. Er is niet direct een kader, maar dat kader kan wel geschapen worden. Ik zie eventueel wel leefmilieumigranten in België toekomen via contingentmigratie. Dat betekent dat België als overheid zegt: ‘Wij zullen 500 mensen uit die regio opnemen.’ Deze zouden dan door de Verenigde Naties of een NGO geselecteerd worden.

Veel leefmilieumigranten zijn zo arm dat ze niet de middelen hebben om tot in Europa te komen. In de Nijldelta wonen bijvoorbeeld 60 tot 70 miljoen mensen. Als die zou overstromen en Egypte zou exploderen zoals Syrië, dan heb je de Syrië-crisis maal vijf. Maar leefmilieuvluchtelingen zijn vaak zo arm dat ze hier niet geraken. Het blijft een gigantisch probleem, maar voor politici en voor de bevolking is dat eerder een moreel probleem, dan een politiek probleem.

Moet het internationale vluchtelingenrecht worden aangepast?

De Conventie van Genève is in een Europees-Atlantische context ontwikkeld tijdens de Koude Oorlog. Het stipuleert vervolging omwille van ras, religie, nationaliteit, sociale groepering of politieke overtuiging. Dat is een pure Koude Oorlogsdefinitie om de morele superioriteit van het Westen aan te tonen.

Je gaat niet kunnen vertellen dat iemand vervolgd wordt door het klimaat. De Conventie van Genève schiet tekort, maar het is het enige instrument dat werkt. Als je dat van tafel gooit, gooi je het enige pact dat werkt weg. De Afrikaanse Unie heeft wel een conventie die zegt: als mensen wegtrekken omwille van chaos of leefmilieu, kunnen die bescherming krijgen.

Hoe zou een ideaal beleid eruitzien?

Het moet een geïntegreerd migratiebeleid zijn. Asielbeleid moet deel uitmaken van migratiebeleid, en dat moet weer geïntegreerd zijn in de rest van het beleid. Zowel lokaal tot internationaal als voor ontwikkelingshulp, arbeidsmarkt en huisvesting. Zelfs het Europees consumentenbeleid speelt een rol. Doordat wij geen voedsel wilden vernietigen, werden diepvrieskippen naar West-Afrika gestuurd. De lokale kippenboeren konden hun producten niet meer verkopen, trokken naar de stad en uiteindelijk naar Europa. Dat is een economisch beleid dat ontwrichtend werkte.

Waar verwacht u de grootste migratiedruk?

De komende decennia zal er een gigantische Afrikaanse bevolkingsgroei zijn. Nigeria, Congo en Ethiopië gaan qua bevolking groter worden dan de VS of China. In heel wat landen in Afrika is de gemiddelde leeftijd 16 of 17 jaar. Ondanks de hoge kindersterfte heb je toch die gigantische groei. Die mensen moeten eten en een job hebben. Als de formele economie niet volstaat, wordt dat informele economie, die crimineel kan zijn.

Europa kijkt nu geboeid naar wat er in Afrika gebeurt, maar er wordt veel te weinig geanticipeerd. Binnen twintig jaar zal migratie vooral Sub Saharaans-Afrikaanse migratie zijn. Als ze daar proberen jobs te creëren ten koste van het leefmilieu, krijg je weer die man-made disasters.

Heeft u tot slot nog een kernboodschap?

Ik ben meer dan 30 jaar geleden met dit thema begonnen en ik dacht: binnen een paar jaar heb ik antwoorden. Ik heb nu gigantisch veel vragen. Een migratiebeleid gaat er vaak vanuit dat migratie uniform en controleerbaar is, maar dat is een foute insteek. Het is een complex probleem dat men met lineaire maatregelen probeert aan te pakken, en dat werkt niet.

De wereld verandert constant. De armsten zullen getroffen worden door de verandering van het leefmilieu en niemand ligt wakker van die arme mensen. Als ze al bij ons geraken, zal het via contingentmigratie zijn als een soort doekje voor het bloeden. De verharding in de maatschappij en de politiek neemt alleen maar toe. Ik ben een doemdenker op dat punt.

Tekst en beeld: Hannes Artois