16/11/2026

Opinie: Zwarte piet was nooit mijn vriend.

De stoomboot komt eraan! Die zin heeft me al sinds mijn kindertijd niets anders dan paniek bezorgd. De komst van onze kindervriend zwarte piet hing voor mij als een donkere wolk boven de feestdag, niemand was meer blij als ik dat ik geen schoorsteen in mijn huis had. 

Door de jaren heen begon ik te beseffen dat die angst niet alleen kwam door de felle witte ogen, die voelde alsof ik naar een vampier staarde. Het besef dat mijn leerkrachten zich van top tot teen zwart hadden geschilderd om te lijken op mij kwam als een stille pang binnen. Ik had mezelf de vraag ‘waarom’ al gesteld en beantwoord, om ze vervolgens zo diep weg te stoppen dat ik ze nooit luidop hoefde te stellen. Iedereen leek dit normaal te vinden, niemand zei er iets van. Dan ben ik vast alleen, dacht ik dan. Dan hou ik liever mijn mond, dacht ik dan.

De kindervriend

Elk jaar op 6 december zat ik dan schoon op de schoot van de Sint voor een foto. Maar zodra het zover was, voelde ik de pieten afstand nemen. Die waren altijd te bang om te dichtbij te komen. Komt vast door het feit dat je als zwarte piet naast mij staat nog onmogelijk kunt zeggen dat dat pikzwart kleurtje door de schoorsteen komt. Zwarte piet was nooit mijn vriend, ookal was ik evengoed kind. Dan kwamen mijn tienerjaren. Het was inmiddels 2020, het besef dat zwarte piet misschien racistisch was al regionaal verspreidt. Toch steekt mijn 15-jarige klasgenoot tijdens de geschiedenisles zijn hand in de lucht. ‘Maar waarom hebben die dat niet eerder gezegd.’ vraagt hij, nadat de leerkracht vertelt dat bruine mensen de geliefde traditie niet leuk vinden.

Waarom hebben we dat niet eerder gezegd?

Het is nochtans geen slechte vraag. Zwarte piet, de vriendelijke helper van de sint. ‘Hij is die kleur vanwege de schoorsteen’. Zo luidt de slogan die ik jaren naar mijn hoofd heb geslingerd gekregen. Heeft de schoorsteen hem dan ook die afro, dikke rode lippen en gouden oorbellen gegeven? Dat zou wel handig zijn als ik nog is eens een snelle make-over nodig heb.

Hoe kan er van ons verwacht worden dat wij ons op ons gemak voelen om iets aan te kaarten, wanneer iets dat zo overduidelijk racistisch is, wordt beantwoord met een stortvloed aan ontkenning, gevolgd door een tien jaar lang debat? Ik ben niet dankbaar dat zwarte piet stilaan verdwijnt. Het enige wat het me heeft geleerd, is hoe moeilijk het in dit land is om als minderheid serieus genomen te worden wanneer je racisme aankaart.

De figuur van zwarte piet verscheen voor het eerst in 1850 in het kinderboek ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ van Jan Schenkman. Dat gebeurde in een samenleving waarin kolonialisme en slavernij nog dagelijkse realiteit waren. De figuur van piet als zwarte, ondergeschikte knecht past binnen die koloniale beeldvorming. Later kreeg hij steeds meer uiterlijke kenmerken die sterk doen denken aan de racistische blackfacekarikaturen uit die tijd.

Sint en Piet op een prent uit 1850 van Jan Schenkman via Wikimedia

In 2014 worden roetpieten doorheen België en Nederland geïntroduceerd. Een goed compromis, denk ik dan. Het toont aan dat het vanaf het begin ook gewoon zo had gekund. In Curaçao, voormalige Nederlandse kolonie, hebben ze gewoon pieten in verschillende kleurrijke kleuren. Kei leuk, kei slim. Maar heel eerlijk gezegd van mij mogen pieten volledig afgeschaft worden. Wat een kuttraditie. Maar ja, compromissen sluiten, op eieren lopen, ervoor zorgen dat iedereen zich comfortabel blijft voelen. Nee, verzin eens betere tradities. Dan hoef je je niet zo krampachtig aan deze vast te klampen. Waarom hebben we dat niet eerder gezegd? Als zelfs politici op de hoogste machtsposities zich verkleden als zwarte piet, probeer er dan maar eens iets van te zeggen.

Het begint al zo vroeg, hé

Deze soort representaties vormen mee de basis van hoe jonge Vlamingen opgroeien en naar de wereld leren kijken. Drie jaar geleden wandelden mijn broer en ik door de Aldi. Ik droeg mijn kenmerkende afro, zoals altijd. Een klein blond meisje, hooguit zes jaar oud, liep met haar oma door de winkel. Plots wees ze naar mij en riep: ‘Oma, oma, het is zwarte piet!’ Haar oma zei niets. We liepen nog een rondje door de winkel. En kwamen haar dan nog is twee keer tegen, telkens maakte ze dezelfde opmerking. Ik voelde me ongemakkelijk, maar probeerde er tegen mijn broer een grapje van te maken; ‘Het begint al zo vroeg, hè.’ ‘Dit is niet grappig’, antwoordde hij. Het was inderdaad niet grappig. De confrontatie met het feit dat een kind van amper zes mij met een racistische karikatuur associeerde, was simpelweg een te moeilijke pil om te slikken.

Maar waarom is dat dan zo erg? Racisme veroorzaakt niet alleen een gekwetst gevoel, het kan ook zorgen voor een diep gevoel van onveiligheid. Dat gevoel kent iedereen: die verschrikkelijke knoop in je maag waardoor je je adem inhoudt zonder dat je het zelf beseft. Alleen gaat het bij racisme ook gepaard met schaamte, verwarring en onzekerheid. Is wat ik voel eigenlijk wel terecht? En god, wat dat allemaal met je zelfbeeld doet. Ik ben gestopt met het dragen van mijn favoriete gouden oorringen omdat mijn eigen broer me vertelde dat ik met die oorbellen leek op zwarte piet. Ik denk daar oprecht nog steeds aan wanneer ik ‘s ochtends mijn juwelen aandoe.

Het bystander effect

Of het nu eindelijk voorbij is, weet ik niet zeker. Vorig jaar ging ik zoals elke gewone zaterdag naar mijn schaatsles, een bijzonder goede les. Ik deed al mijn pasjes correct en het ijs was goed glad. Het was 6 december. Midden in de les kwam de sint met lekkere snoepjes en cadeautjes. Joepie! Tot ik zag wie er achter hem stond. Eén roetpiet en één zwarte piet. Hij had perfect als roetpiet kunnen gaan. Onwetendheid is zeker de laatste 5 jaar geen excuus meer. Dat was overduidelijk, want zijn vriend was gewoon een roetpiet. Als hij niet eens het fatsoen heeft om mijn menselijkheid en welzijn te respecteren, hoeveel respect zou hij dan hebben voor mijn lichaam? Hoe ver zou hij erin gaan als ik hem confronteer, zou hij dan ook fysiek over mijn grenzen gaan?

Gelukkig moest ik die confrontatie zelf niet aan. De sfeer in de groep veranderde na zijn komst onmiddellijk van enthousiast naar ongemakkelijk. Een van de andere vrouwen riep ‘Fuck you’ en een andere stak haar middelvinger uit. Dat maakte duidelijk: het is oké, je mag hierover boos zijn. Het bystandereffect is heel reëel en krachtig. En na al die jaren van onderdrukking voelde het ontzettend fijn om niet degene te zijn die als eerste voor mezelf moest opkomen. Als je door dit te lezen voor welke reden dan ook overweldigd voelt door schuldgevoel, zet dat gevoel dan om in actie. Kijk niet gewoon weg wanneer je volgende maand onze kindervriend tegenkomt, eentje die ietsje te veel zwarte make-up heeft opgezet. Steek je middelvinger op, scheld hem uit of spreek hem rustig aan. Maakt niet uit wat je doet, maar zeg iets. Blijf niet gewoon doorgaan alsof er niets aan de hand is.