Voor mijn familie betekent kerst al vijfentwintig jaar niet simpelweg aanschuiven aan tafel, maar plannen, lange ritten en afspreken wie waar kan zijn. Toch krijgen we ieder jaar hetzelfde beeld voorgeschoteld: iedereen samen rond één grote tafel, liefst met lichtjes op de achtergrond. Maar wat als samen zijn helemaal niet zo vanzelfsprekend is?

Het is vier uur ’s nachts wanneer de auto wordt volgeladen met koffers, cadeaus en winterjassen. Tijd om weer naar Duitsland te vertrekken. De navigatie geeft nog 750 kilometer aan. Het doel is duidelijk: vóór de ochtendspits voorbij Keulen zijn. Daarna wacht vooral een lange, rechte Autobahn richting Meerane. Kilometer na kilometer schuift het donkere landschap voorbij. Af en toe lokt een koffie aan een tankstation ons naar binnen. Mama en ik wisselen achter het stuur, zodat de ander even tegen het raam kan slapen.

DE LANGE WEG NAAR OMA

Al 22 jaar leg ik deze route af. Intussen weet ik bijna welke plaatsnaam als volgende op de verkeersborden zal verschijnen. Keulen. Erfurt. Zwickau. Tot uiteindelijk dat vertrouwde bord opduikt: “Willkommen in Sachsen.” Vanaf daar is het nog maar een twintigtal minuten. Wanneer we Meerane binnenrijden, staat oma al aan de deur. Ze heeft onze live locatie onderweg gevolgd, zodat ze precies wist wanneer ze het eten moest klaarmaken. Eerst volgt de knuffel. Daarna pas de koffers.
Voor onze familie begint kerst niet aan een mooi gedekte tafel, maar honderden kilometers eerder op de snelweg.

TOEN BELGIË ERTUSSEN KWAM

Voor mijn mama veranderde kerst voorgoed toen ze in 2001 naar België verhuisde. Waar ze vroeger gewoon bij haar familie binnenliep, moest er plots gepland worden: wanneer vertrekken, waar slapen, hoe lang blijven, zijn de winterbanden in orde? “Ik wou mijn hele familie en mijn vrienden zien, maar die vrienden heb ik uiteindelijk moeten uitstellen tot Pasen. Anders werd het gewoon te veel.”

Ook vandaag vraagt zo’n kerst veel: een lange autorit, tankkosten, overnachtingen, boodschappen en cadeaus. Toch is het niet het praktische dat het zwaarst weegt. “Mijn mama heeft mij nooit een schuldgevoel aangepraat, maar ik heb dat wel enorm. We beginnen nog altijd te wenen wanneer we elkaar terugzien.” Tijdens corona werd dat gemis extra hard. Twee jaar lang konden we niet naar Duitsland. In 2020 bleef zelfs de kerstboom in België in de doos. “Ik kon het niet aan om hem op te zetten zonder te weten wanneer we weer naar Duitsland zouden kunnen.”

Ook voor mijn oma veranderde kerst vanaf die verhuis. Toen mijn mama haar vertelde dat ze voor een man naar België ging, verklaarde ze haar eerst ‘zot’. Een week later waren de koffers gepakt. “Vroeger deed iedereen hier gewoon de deur open en kwam langs. Ineens werd er in oktober al over kerst gepraat: welke dagen ze kwamen, waar ze zouden slapen of de hond mee kon.” De laatste kerst waarop haar vier kinderen en negen kleinkinderen allemaal samen waren, was in 2010. Sindsdien woont iedereen verder uit elkaar en moet kerst telkens opnieuw goed gepland worden. Toch blijft ze vasthouden aan haar tradities. Voor haar is kerstavond op 24 december en kerstdag op 25 december, “geen dag vroeger of later”. Dat niet iedereen nog rond dezelfde tafel zit, doet pijn, maar ze begrijpt waarom het steeds moeilijker wordt. “Bel ze toch maar”, zegt ze wanneer ik vraag wat ze iemand zou aanraden die zijn familie met kerst mist. “Het leven gaat snel voorbij. Geef ze een dikke knuffel als je ze nog eens ziet.”

DE KERST DIE WE ELKAAR TONEN

Wie in december een reclameblok, kerstfilm of Instagramfeed opent, krijgt opvallend vaak hetzelfde tafereel voorgeschoteld: een lange gedekte tafel, een grote familie, cadeaus onder de boom en vooral veel lachende gezichten. Kerst lijkt het moment waarop iedereen vanzelfsprekend ergens bij hoort. Maar achter lang niet iedere voordeur ziet 24 december er zo uit.

Volgens de Belgische Gezondheidsenquête 2023-2024 van Sciensano ervaart ongeveer één op de twee mensen matige tot ernstige eenzaamheid. Ook jongeren blijken daar relatief vaak mee te kampen, hoewel zij gemiddeld meer sociale contacten hebben. Veel mensen om je heen hebben, betekent dus niet automatisch dat je je verbonden voelt.

Ook sociale media kunnen dat verschil tussen verwachting en werkelijkheid extra zichtbaar maken. Een meta-analyse uit 2026 bundelde 54 studies met samen meer dan 36.000 deelnemers legt een verband tussen jezelf online vergelijken met mensen die het ogenschijnlijk beter hebben en een lager mentaal welzijn. Het onderzoek gaat niet specifiek over kerst, maar het mechanisme is herkenbaar: de mooi gedekte tafel verschijnt op Instagram, de ruzie tijdens het koken, de lange autorit of de lege stoel veel minder snel.

EÉN AVOND WAAROP IEDEREEN ER IS

Bij Andres en Merel Cochez ziet kerst er helemaal anders uit. Langs de kant van hun papa komen elk jaar meer dan twintig familieleden samen. Hun vader woont in Spanje, maar vliegt voor kerst telkens naar België. Kerst betekent voor hen daardoor niet alleen een familiefeest, maar ook het moment waarop ze hun papa eindelijk nog eens in het echt zien. “Het klinkt misschien vanzelfsprekend om je papa bij je te hebben tijdens de feestdagen, maar als hij zo ver weg woont, besef je pas hoe waardevol die momenten eigenlijk zijn.”

De avond zelf lijkt weinig op de perfecte kerst uit reclames. Er wordt luid gepraat, gelachen en soms stevig gediscussieerd. “Als het plots een hele avond muisstil zou zijn, dan zou ik me pas echt zorgen maken.” Toch is net die chaos belangrijk. Kerst is zowat het enige moment van het jaar waarop de hele familie samenkomt. Een van de weinige andere momenten waarop dat gebeurt, is bij een overlijden. Iedereen zit rond dezelfde grote tafel en ieder jaar wordt er ook geklonken op hun overleden opa, die binnen de familie ‘De Zwettekop’ werd genoemd. Zo blijft ook iemand die niet meer fysiek aanwezig is toch een plaats aan tafel houden.

Langs de kant van hun mama wordt het klassieke kerstbeeld nog verder doorbroken. Daar wordt kerst meestal pas in februari gevierd, omdat familieleden tijdens de kerstperiode op vakantie zijn en er rekening wordt gehouden met examens. Zo kan iedereen aanwezig zijn, maar voor Andres en Merel is tegen dan het echte kerstgevoel verdwenen.

Hun familie toont hoe verschillend kerst kan worden ingevuld. De ene kant houdt vast aan één avond waarop iedereen koste wat kost samenkomt, de andere verschuift het feest tot iedereen tijd heeft. In beide gevallen vraagt samenzijn planning. Andres vat het zelf het mooist samen: “Kerst is voor mij het moment waarop kilometers even niet bestaan, herinneringen een plaats krijgen aan tafel en we beseffen dat het mooiste cadeau niet onder de kerstboom ligt, maar rondom ons zit. Want uiteindelijk besef je pas hoe waardevol het is om met z’n allen rond één tafel te zitten, wanneer je merkt dat niet iedere stoel voor altijd gevuld zal blijven.”

DE FAMILIETAFEL BESTAAT IN VELE VORMEN

De twee families vieren kerst helemaal anders, maar botsen op hetzelfde probleem: samenzijn vraagt moeite. Bij ons betekent het honderden kilometers rijden en maanden op voorhand plannen. Bij Andres en Merel wordt kerst het ene moment waarop meer dan twintig familieleden hun agenda’s op elkaar afstemmen of wordt het feest simpelweg verschoven tot iedereen tijd heeft.

De volle familietafel is dus minder vanzelfsprekend dan ze eruitziet. Soms vraagt ze een lange autorit, soms een vliegticket en soms een nieuwe datum. Misschien bestaat er daarom ook geen ‘juiste’ kerst. Zolang mensen manieren blijven zoeken om elkaar terug te vinden, hoeft kerst niet perfect te zijn om echt te voelen.

NA DE KNUFFELS KOMEN DE KOFFERS

Een paar dagen later gebeurt alles opnieuw, maar dan in omgekeerde richting. De koffers verdwijnen terug in de auto, de laatste restjes worden verdeeld en oma staat opnieuw aan de deur. Eerst nog een knuffel. Daarna pas vertrekken.

Voor ons ligt opnieuw 750 kilometer asfalt. Even later wonen we weer honderden kilometers van elkaar tot de volgende rit alles opnieuw even dichterbij brengt. Misschien ziet onze kerst er niet uit als die uit een reclamefolder, maar dat hoeft ook niet. Samen zijn zit niet altijd in één datum of één perfecte familietafel.