Spätis maken al jaren deel uit van het Berlijnse straatbeeld. Zowel Berlijners als toeristen komen in deze kleine winkels op elk moment van de dag langs voor een snelle aankoop. Of het nu gaat over tabak, frisdrank, deodorant of bier: je vindt er van alles. Hoe komt het dat deze kleine winkels zo diep verankerd zijn in de cultuur van de Duitse hoofdstad?

Beeld en tekst: Robin Seynaeve

De straten van Berlijn zijn stil tijdens de avond van dinsdag 31 maart. Eén gevel is nog belicht in de lege straten van de Duitse hoofdstad, wat een laatste restje leven in de slapende stad verraadt. Binnen zitten drie jongens aan een tafel: Nuri, Milo en Arik. Zij zijn Berlijners van negentien die van een drankje genieten. Rond hen liggen togen gevuld met allerlei snacks en koelkasten vol bier en frisdrank. Het gezoem van die laatste zorgt voor een constant achtergrondgeluid. Hun gezichten lijken wit en kil, een gevolg van de neonlichten die de winkel verlichten. Er is geen twijfel mogelijk: ze zitten in een van de Berlijnse Spätis, namelijk de Bundes Späti. Die bevindt zich in de Friedrichswerder wijk, midden in het toeristische hart van de stad.

“Mensen komen hier omdat we 24/7 open zijn. Daarom kiezen ze liever voor ons dan voor een supermarkt of een bar.”

24/7 open

Spätis zijn kleine nachtwinkels waar je allerlei dingen kunt kopen: drank, snacks, deodorant, sleutelhangers van Berlijn en nog andere souvenirs. Je vindt ze overal in Berlijn. Volgens de drie vrienden is de populariteit van deze winkels te danken aan hun ruime openingsuren, hun brede aanbod en hun “niet overdreven” prijzen.

“Mensen komen hier omdat we 24/7 open zijn. Daarom kiezen ze liever voor ons dan voor een supermarkt of een bar. Je bent altijd welkom om bijvoorbeeld om middernacht rustig iets te komen kopen”, zegt Ali Öztürk, die achter de kassa van de Bundes Späti zit. “Berlijners en toeristen komen hier omdat het toegankelijk is. Veel mensen komen iets drinken na het werk of met vrienden. Je hoeft geen tafel te zoeken in een bar. U kunt gewoon iets kopen en het op straat consumeren. Je hoeft ook niets op voorhand te plannen: als je op het laatste moment met vrienden beslist om iets te gaan drinken, weet je dat we alles hebben”, voegt hij toe. Om professionele redenen wilde Ali niet in beeld komen. Het gedrag van de klanten weerspiegelt de vrijblijvende sfeer van de späti: sommigen komen binnen, kopen iets en zijn direct weg, terwijl anderen langskomen om een praatje te slaan met Ali. De sfeer is familiaal en ontpspannen: je kunt er languit met elkaar spreken over van alles en nog wat zonder bang te moeten zijn voor een oordeel.

“Als wij uitgaan, eindigen we vaak in een späti om water te halen en even af te koelen na onze avond.”

Met zijn bekende clubs en bruisende nachtleven staat Berlijn ook bekend als de wereldhoofdstad van de clubcultuur. Spätis trekken ook veel mensen aan die voor of na een avondje uit nog iets willen kopen, vooral in wijken zoals Friedrichshain, waar veel clubs gevestigd zijn. “Mijn neef Mert Öztürk heeft een späti in een uitgaanswijk. Clubbers komen naar spätis om voor hun avond nog iets te halen of onderweg iets te drinken. Wanneer ze ’s ochtends vroeg uit de club komen, hebben ze vaak honger of dorst. Wij zijn dan de enige winkels die nog open zijn.” vertelt Ali. Spätis worden ook wel clubhubs genoemd. “Als wij uitgaan, eindigen we vaak in een späti om water te halen en even af te koelen na onze avond. Daar komen we vaak mensen tegen die ook in de club waren. We beginnen dan te praten en het te hebben over de ene of andere dj. Het is een ontmoetingsplek voor velen. Daarna gaan we samen op pad tot we thuis aankomen. Sommigen blijven doorgaan in afterparties”, zegt Arik.

Die avond is er geen clubbers te zien. “We zijn dinsdag”, lacht Milo. “Je moet je voorstellen dat op een vrijdag avond, het hier zeer druk is. Groep mensen komen, beginnen luid op tegen mekaar te spreken, lachen. Anderzijds zie je ook eenzame mensen die het meer rustiger aanpakken. De späti ziet veel volk langskomen.” “Het weekend zijn vaak drukke dagen voor ons. Het is zwaar om de hele nacht wakker te blijven en de dag erna op nieuw beginnen. Gelukkig kunnen we ons organiseren met de ploeg”, zegt Ali

“Hier is het een fancy Späti”

Door zijn locatie is de Bundes Späti geen traditionele Späti. Met de vele toeristen die er langskomen, heeft de winkel ervoor gekozen om een café toe te voegen. Dat zorgt voor een constante koffiegeur die door de hele zaak hangt. “Hier is het een fancy Späti. Normaal vind je geen bar-café in dit soort winkels. Het idee is om toeristen en werkende mensen aan te trekken. Het heeft niets te maken met de traditionele Spätis die je vindt in Prenzlauer Berg, Friedrichshain of Kreuzberg. Daar is het veel eenvoudiger en goedkoper. Dat zijn de échte Spätis”, vertelt Milo. De Bundes Späti is dus een product van gentrificatie dat zich heeft aangepast om aan noden van toeristen te kunnen beantwoorden. In de Friedrichswerder wijk vind je veel toeristische gebouwen, zoals het Kronprinzenpalais, de Bauakademie en de Friedrichswerdersche Kirche. Traditionele Spätis zijn er vaak ruwer en soberder ingericht; ze lijken minder uitnodigend. Dat zijn echter de plekken waar Berlijners naartoe gaan.

Voor veel Berlijners maken Spätis deel uit van hun sociale leven: een plek om samen te komen en te genieten met vrienden. Deze zogenoemde “Späti-cultuur” is diep verankerd in het stedelijke leven van de stad.

In de straten van Berlijn vind je bij sommige spätis houten tafels en banken die dienen als ‘terras’. Wanneer het mooi weer is, zie je mensen die er buiten hun drankjes en snacks consumeren. Ook ’s avonds zitten er vaak mensen te genieten van een drankje op die banken. “Als de lente aanbreekt, zitten die plaatsen vol. Als je nog een plekje vindt, mag je je gelukkig prijzen”, vertelt Nuri.

Diversiteit

Ali’s ouders zijn afkomstig uit Turkije en baten de winkel al meer dan vijftig jaar uit. Ze zijn aangekomen in Berlijn in de jaren ‘60. Met de Berlijnse muur had West-Berlijn nood aan werkkrachten, vergelijkbaar met de migratiegolven van Italiaanse en Marokkaanse gastarbeiders in België. Nu is het aan Ali om het familiebedrijf over te nemen. Veel van deze nachtwinkels worden gerund door mensen met een migratieachtergrond, waaronder Turken. Wijken zoals Kreuzberg en Neukölln zijn uitgegroeid tot bekende centra van de Turks-Duitse gemeenschap. Berlijn heeft bovendien een van de grootste Turkse gemeenschappen ter wereld en is, na Istanboel, de stad met de meeste inwoners van Turkse afkomst.

De Bundes Späti ziet op deze avond een grote diversiteit aan mensen langskomen. “Zakenmensen, studenten, toeristen, arbeiders… Alle sociale klassen, religies en etniciteiten komen hier langs. Dat weerspiegelt de diversiteit van een stad als Berlijn”, zegt Ali. Die avond lopen verschillende mensen de Späti binnen. De drie jonge mannen natuurlijk, maar ook een man die een biertje komt halen, en een politieagent die een fles water koopt voor zijn avondronde. Met die mensen wordt er Duits, Engels en Turks gesproken.

De Späti-cultuur

Berlijn is een stad met een brutale architectuur: grijze gevels en betonnen blokken kleuren er het straatbeeld. Spätis zijn daarentegen eenvoudigere winkels. Mensen komen er om dingen te kopen, maar ook om met vrienden de alledag te vergeten of om met collega’s te vergaderen na een werkdag. Mensen komen graag naar spätis omdat het gezellig en makkelijk is. Je moet niks op voorhand plannen of een tafel beginnen te zoeken. Mensen komen binnen, doen wat ze moeten doen en zijn weg.  Iedereen is er welkom, ongeacht het uur. Spätis zijn zo niet alleen een plaats van ontmoeting, maar reflecteren ook de Berlijnse maatschappij. Je komt er allerlei mensen tegen met verschillende etniciteiten, religies, sociale statussen en geaardheden. Bovendien slaapt de stad nooit. Dankzij de clubs is het nachtleven is Berlijn wereldwijd beroemd. Zo is Berlijn, een stad waar iedereen vrij is om te zijn wie hij wil.